19. yüzyıl ortası Hereke tarihi ve Osmanlı sanayi tarihi için önemli bir başlangıçtır. 1843 yılında İzmit Çuha fabrikasının yapımı için görevlendirilen Ohannes ve Bogos Dadyan kardeşler bir yemek molasında Hereke’nin doğal güzelliklerinden etkilenir ve kendi adlarına bir dokuma fabrikası kurmak isterler. Dadyan kardeşler, dönemin en yetkili paşalarından Rıza Paşa’nın onayı ile imparatorluğun ilk özel dokuma fabrikası kurulur ve 50 pamuklu, 25 ipekli canfes tezgahtan oluşan fabrika üretime başlar. 1843’ de Osmanlı padişahı olan Abdülmecit Han fabrikanın kurulduğundan haberdar olur ve hiç hoşnut olmaz bu durumdan.

Fabrika açıldıktan 2 yıl sonra Abdülmecit Han, Rıza Paşaya deniz yoluyla İzmit’e gitmek istediğini söyler. Rıza Paşa oldukça zeki biri ve Abdülmecit’in fabrikanın kurulmasından dolayı hoşnutsuzluğunu anlar, birlikte yola çıkarlar. Hereke’ de fabrikanın önünden geçerken hiç bilmiyormuş gibi fabrika binasını göstererek ‘Paşa bu bina nedir?’ diye sorar Abdülmecit Han. Paşa kıvrak zekalı cevap verir. ’Sultanım size bir sürprizim vardı. Bu fabrikayı size yerinde göstermek istiyordum. Bu yüzden bugüne kadar sizden saklanmıştır. Müteahhitler bu fabrikayı sizin adınıza kurdular’ der. Bu gezinin ardından Rıza Paşa tarafından, Gebze tapusuna Sultan Abdülmecit adına tescil edilen fabrika, Hereke Fabrika-i Hümayun adını alır. Bu tescil işlemi Başbakanlık arşivinde bulunan bir belge ile doğrulanmaktadır.

1843 yılında, Osmanlı döneminin ilk ipekli dokumacılık fabrikası Hereke Fabrika-i Hümayun, sarayların, ipekli canfes, döşemelik ve perdelik ihtiyaçlarını karşılamak üzere üretime başlamıştır.

Fransa’dan jager tezgahları ve tasarımcılar getirilen fabrika, 1850 yılında Kemhane’nin ilavesiyle dolabi, gülüstami, gülgüni Bursa kemhası, eğin kemhası, marahuri gibi isimlerle bilinen Osmanlı kemhaları, daha çok Batı etkisinde iri dal ve çiçek motifleriyle dokunmuştur.

1891 yılında yüz adet yeni tezgahla halı dokuma birimi de eklenmesiyle özgün desenlerle dokunan dünyaca beğenilen ve ün kazanan Hereke halılarının dokunduğu fabrika olmuştur. II. Abdülhamit himayesinde, Sivas Ladik ve Manisa’dan getirilen ustalara, önce saray tarafından verilen desenler dokutturulmuş sonrasında bu desenler geliştirilerek özgün Hereke üslubu oluşturulmuştur.

Hereke Fabrikasının en seçkin ürünleri, Osmanlı sanayisinin vitrini olan saray, köşk ve kasırların dekorasyonunda kullanıldığı gibi, yabancı hanedan mensuplarına hediye edilmesiyle Avrupa saraylarında da ün yapıp yer edinmiştir.

Bugün, Hereke fabrikasında bulunan fotoğraflardan halı üretimine geçildiği yıl, Hereke Fabrika-i Hümayun’da; ipek mendil işleme dairesi, ipek fanila ve iç giysi dairesi ve ipekli dokuma dairesinin çalışır durumda olduğu anlaşılmaktadır. O tarihlerde boyahane ve kumaş perdah makineleri de imparatorluk sınırları içinde sadece Hereke Fabrika-i Humayun’da bulunmaktadır. 19. yüzyıl sonlarında Hereke Fabrika-i Hümayun’da yaşanan bu gelişmeler, fabrika civarındaki yapılaşmanın da artmasını sağlar ve beldeye hastane, cami, rüştiye, köşk, halıhane altına rusumet, duyun-u ımumiye ve telgraf binaları inşa edilir.

1894, Fabrika-i Hümayun için bir dışa açılma sürecidir. Halk tarafından çok beğenilen ve talep gören Hereke ipek dokuma ve battaniyelerin İstanbulda satışı için, Zaptiye caddesinde yeni bir satış mağazası açılır ve uzun yıllar faaliyet gösteren bu mağaza Cumhuriyetin ilanından sonra Maadin Bankasına devredilir.

1902 yılında Hereke Fabrika-i Hümayun için yeni üretim alanları oluşturulur. Hazine-i Hassa Nazırı Sakız Ohannes Efendi tarafından çuha, şayak ve iplik dairesi, 1905 yılında fes dairesi kurulur. Bu yıllarda Fransız çuhasından daha kaliteli çuha üretebilmek için, özel bir daire kurulur ve imalat için Avrupa’ya makine siparişi verilir. İlerleyen yıllarda Fabrika-i Hümayun yüksek kapasite de üretime geçer.

Kuruluşundan (1843) bu yana Osmanlı dokuma sanayisinin en önemli kurumu olarak faaliyet gösteren ve ürünleri ile imparatorluğun son yüzyılını belirleyen Hereke Fabrika-i Hümayun, kısa süre sonra Avrupa’da da ün kazanıp, prestijli bir markaya dönüşür.

1851 Paris Uluslararası sergisinde, 1862 Londra II. Uluslararası sergisi, 1892 Viyana, 1894 Lyon, 1910 Bürüksel, 1911 Torino sergilerinde büyük ödüllerin sahibi olmuştur. Dolmabahçe Sarayı’nda muayede salonunun zeminini süsleyen 124 metrekarelik yekpare Hereke halısı, Mekke-i Mukerreme ve Medine gibi kutsal mekanlarda kullanılan özel ürünler, Osmanlı sancağı, nişan kurdelaları ve Yıldız Şelale Köşkünün tören salonu için 120 yıl önce dokunan 468 metrekarelik halı Hereke Fabrika-i Hümayunda dokunmuş ve dünyanın en büyük halıları arasında gösterilmektedir. 1845’den itibaren faaliyet gösteren Hereke Fabrika-i Hümayun, Cumhuriyetin ilanından sonra Sanayi ve Maadin Bankasına devredilir ve 1932 yılında geçirdiği yangın sonrası tekrar onarılıp faaliyete geçirilir. Tezgah sayısı 107’ye çıkarılıp, fabrikadaki yıkama, boyama, terbiye daireleri modern sisteme getirilip faaliyetine devam eder.

1938’de Sanayi ofisine ardından Sümerbank’a bağlanır. Sonrasında Başbakanlık özelleştirme kurulunun kararıyla Milli Saraylar Daire Başkanlığına devredilir ve günümüzde bir müze fabrika olarak, örneklerin jakar tezgahlarda, orijinallerine bağlı, saray yapılarının tefrişine yönelik olarak faaliyet gösterip, Hereke halılarını da özgün tasarım ve teknik özellikleriyle günümüzde yaşatmaktadır.

Halı fabrikası zeminden yarım kat kadar yüksekte zemin +1 katlı kagirdir. Zemin kata ön cephenin ortasından uzunlamasına geniş dokuz basamakla çıkılmakta olup,abaküs ve ekinus bölümü olan kare kesitli 5 adet sütun üzerinde arşitraz(baştabanlı) bölümü vardır. Basık kemerli ve belirli bir düzen içinde cephelere yerleştirilmiş, açılır kapanır pencerelerden sütunlar arkasındaki 3 adet basık kemerli pencere ve giriş kapısı etrafında silmeler vardır. Diğer pencerelerde basık kemerli olmasına rağmen etrafında silme mevcut değildir. Yapının çatısı kırma çatı olup, marsilya kiremit ile kaplıdır.

İstanbul II nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Kurulu’nun  26.10.2000 tarih ve 5842 sayılı kararı ile tescil edilmiştir.

Kaynak:

[1] http://www.kocaeli.gov.tr/hereke

[2] https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/kocaeli/kulturenvanteri/hereke-hali-fabrikasi